Đi lấy hàng ở làng nghề khác đến một xưởng may ở phố: trong làng có hộ trực tiếp làm ra hàng và hộ gom hàng của nhiều nhà khác về bán, giờ giấc theo nhịp làm nghề và mùa vụ, và việc mua bán có những lệ quen mà người ngoài nên biết. Nắm được ba điều đó, bạn tìm đúng người, đi đúng lúc và được đối xử như khách lâu dài.
Bài viết chung cho các nghề hay có hàng bán sỉ cho người bán nhỏ: mây tre đan, cói, gốm, dệt, thêu, đồ gỗ nhỏ, đan len. Không nêu tên làng hay hộ nào cụ thể; ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Làng nghề khác xưởng ở phố chỗ nào
Một xưởng may ở phố thường là một chủ, một chỗ, một bảng giá. Làng nghề thì là cả một mạng lưới: hàng chục, hàng trăm hộ làm cùng một nghề, mỗi hộ giỏi một vài mặt hàng, một số hộ chuyên nhận đơn về rồi chia cho các nhà khác làm gia công. Sản phẩm bạn thấy bày ở một nhà đầu làng có khi được đan ở năm, bảy nhà khác nhau trong xóm.
Điều này có lợi và có hại. Lợi là cùng một mẫu có nhiều người làm được, bạn không phụ thuộc một nhà. Hại là chất lượng giữa các lô dễ không đều, vì mỗi tay thợ một khác, và người bán cho bạn chưa chắc kiểm được hết hàng của các nhà gia công.
Hàng làng nghề cũng phụ thuộc nguyên liệu theo mùa hơn hàng công nghiệp. Mây, tre, cói, lá phải phơi đủ nắng; gốm phải đợi lò; đồ gỗ phải đủ độ khô. Một đợt mưa kéo dài có thể làm chậm cả làng. Người mua hiểu chuyện này sẽ đặt hàng sớm và không ép giao gấp bằng mọi giá, vì ép gấp thường đồng nghĩa với hàng chưa khô, về kho sẽ mốc.
Hộ trực tiếp làm và hộ gom hàng: tìm đúng người
Hộ trực tiếp làm. Có nguyên liệu phơi trong sân, có người đang làm, hàng dở dang khắp nhà. Giá thường tốt nhất nhưng mẫu ít, số lượng có hạn, ít khi lo đóng gói hay gửi đi xa.
Hộ gom hàng, thường gọi là đầu mối trong làng. Nhà mặt đường, có kho, có hàng chục mẫu bày sẵn, quen đóng kiện gửi xe. Giá cao hơn hộ làm vì họ chịu công kiểm, gom, đóng gói và rủi ro, nhưng tiện cho người lấy ít mà nhiều mẫu.
Cách hỏi để biết. Hỏi thẳng mà nhẹ nhàng: "Mẫu này nhà mình làm hay lấy từ các nhà trong làng?" Người làm nghề thường trả lời thật, không coi đó là câu hỏi khó chịu.
Nên mua của ai. Lần đầu, mua của hộ gom là hợp lý vì bạn được xem nhiều mẫu và có người lo gửi hàng. Khi đã biết mặt hàng nào bán chạy, có thể tìm đến hộ trực tiếp làm mẫu đó để đặt riêng số lượng lớn hơn.
Đừng đi vòng sau lưng đầu mối. Nếu đầu mối dẫn bạn đến nhà làm, đừng quay lại mua thẳng của nhà đó để né đầu mối. Trong làng ai cũng biết nhau, mất lòng một người là mất cả xóm.
Giờ giấc và mùa vụ: đi lúc nào cho đúng
Ở nhiều làng nghề, người làm dậy sớm, làm từ tinh mơ để tranh nắng phơi nguyên liệu hoặc tránh nóng buổi trưa. Giữa trưa thường nghỉ, chiều làm tiếp, tối có khi đóng hàng cho xe. Đến vào khoảng giữa buổi sáng là lúc dễ gặp người, hàng phơi xong đợt đầu, chủ nhà có thời gian ngồi nói chuyện. Đến đúng giờ cơm trưa là cách nhanh nhất để bị tiếp qua loa.
Mùa vụ cũng quan trọng không kém. Những tháng trước Tết là lúc làng bận nhất vì phải giao các đơn lớn; đơn nhỏ thời điểm này dễ bị xếp sau hoặc giao chậm. Đầu năm sau Tết, nhiều làng nghỉ dài, có làng mở lễ hội, người làm nghề về quê. Mùa mưa thì hàng phơi không khô, đồ mây tre, cói dễ mốc nếu đóng kiện vội.
Lời khuyên thực tế: đặt hàng bán Tết từ giữa năm, đi xem mẫu khi làng còn rảnh, và chừa thời gian dư cho hàng khô hẳn. Với các nghề phải nung, phải sấy, hỏi rõ lịch ra lò để không đến đúng hôm lò đang đốt, cả nhà bận không ai tiếp.
Lệ mua bán quen ở làng nghề
Mỗi nơi một khác, nhưng có vài lệ khá phổ biến, biết trước thì dễ làm ăn:
- Không chê hàng thẳng thừng trước mặt người làm. Thấy lỗi thì chỉ ra cụ thể, nói như hỏi ý kiến: "Chỗ này bị hở, nhà mình sửa được không?"
- Trả giá vừa phải, không trả kiểu chém một nửa. Hàng thủ công tính bằng công tay; ép quá thì lần sau nhận về hàng làm vội.
- Mua mở hàng buổi sáng ở nhiều nơi được coi trọng; khách đầu tiên trong ngày mà chỉ xem rồi đi, chủ nhà có thể không vui. Đến sớm thì nên mua ít nhiều.
- Đặt cọc là chuyện bình thường với hàng làm theo đơn; cọc ít hay nhiều theo thoả thuận, nhưng nên ghi rõ vào giấy hoặc tin nhắn.
- Lấy hàng xong nên nói lời cảm ơn, hẹn lần sau. Quan hệ ở làng nghề sống lâu hơn một đơn hàng.
Ngoài ra, không chụp ảnh nhà người ta, người đang làm khi chưa hỏi. Nhiều hộ ngại mẫu của mình bị đăng lên mạng rồi bị làng khác chép. Xin phép trước và chỉ chụp hàng, không chụp người.
Kiểm hàng thủ công: đều tay hơn là hoàn hảo
Hàng thủ công không bao giờ giống nhau từng chiếc như hàng đúc khuôn. Một chiếc giỏ đan có thể lệch vài phân so với chiếc bên cạnh, một chiếc bát gốm có thể có vết men chảy. Điều cần kiểm là độ đều chấp nhận được trong cả lô và những lỗi làm hỏng công dụng, chứ không phải tìm sự hoàn hảo.
Với mây tre, cói, lá: bóp nhẹ xem có giòn gãy không, ngửi xem có mùi ẩm mốc không, soi các mối nối, mép viền có bị bung. Với gốm: gõ nhẹ nghe tiếng, tiếng đục là dấu hiệu có thể có vết nứt bên trong; xoay dưới ánh sáng xem men có rỗ, chân đế có phẳng. Với đồ gỗ nhỏ: sờ mặt gỗ xem đủ nhẵn chưa, xem có lỗ mọt, có mùi sơn quá nồng.
Thoả thuận trước tỷ lệ hàng lệch, hàng lỗi nhẹ nếu có thì xử lý thế nào: đổi, giảm giá, hay giữ lại bán hàng loại hai. Hàng thủ công mà không thoả thuận chuyện này thì về đến nhà mới thấy năm, bảy chiếc không bán được, không biết hỏi ai.
Đóng gói và gửi hàng từ làng về
Hộ gom hàng ở làng thường quen đóng kiện, nhưng hàng thủ công cồng kềnh và dễ vỡ, nên bạn vẫn cần dặn kỹ. Mây tre, cói nên lồng các chiếc vào nhau theo cỡ, bọc bao dứa bên ngoài, không ép quá chặt làm méo dáng. Gốm sứ cần chèn từng chiếc bằng giấy, rơm hoặc xốp, xếp đứng, đóng thùng cứng và đánh dấu hàng dễ vỡ ở mặt thùng.
Hỏi đầu mối thường gửi qua xe nào, có xe chạy thẳng về tỉnh bạn không hay phải trung chuyển. Hàng càng qua nhiều tay bốc xếp thì càng dễ vỡ, dễ móp. Nếu phải trung chuyển, nên đóng thùng chắc hơn và chấp nhận tốn thêm vật liệu chèn.
Trước khi hàng rời làng, xin ảnh kiện đã đóng, có số kiện và cảnh đánh dấu. Khi hàng về, mở kiện có quay video, so số lượng và đếm hàng vỡ. Thoả thuận từ đầu: vỡ trên đường do ai chịu, vì chuyện này ở hàng gốm gần như lô nào cũng gặp ít nhiều.
Giữ mối với làng lâu dài
Một mối hàng ở làng nghề tốt thường bền hơn mối ở phố, vì người làm nghề gắn với nghề nhiều đời và quý khách quen. Cách giữ mối không phức tạp: lấy hàng đều đặn dù ít, trả tiền đúng hẹn, phản hồi thật về mẫu nào bán được, mẫu nào khách chê, và báo trước kế hoạch các mùa để làng chuẩn bị nguyên liệu.
Khi đã quen, bạn có thể bàn đặt riêng một vài chi tiết nhỏ như đổi màu nhuộm, đổi kích cỡ, thêm quai, miễn là trong khả năng của nghề. Đừng đem mẫu của làng này sang nhờ làng khác làm rẻ hơn; trong giới làm nghề, chuyện đó lan rất nhanh.
Ghi vào sổ nguồn hàng từng hộ làm mặt hàng gì, tay ai đều, mùa nào bận, lò nào ra hàng đẹp. Sau vài mùa, cuốn sổ này là tài sản quý nhất của người buôn hàng thủ công.
Chuẩn bị chuyến đi và ghi chép trên đường về
Làng nghề thường nằm sâu trong đường quê, đường nhỏ, ít biển chỉ dẫn, có làng trải dài qua mấy xóm. Trước khi đi, nhờ đầu mối hoặc hộ quen gửi vị trí nhà trên bản đồ điện thoại, hỏi xe tải nhỏ có vào tận cửa được không, chỗ nào gửi xe máy. Nếu định chở hàng về luôn, mang theo dây chằng, bạt che mưa và vài bao dứa gấp gọn, vì hàng thủ công cồng kềnh chiếm chỗ hơn bạn tưởng.
Nên đi cùng một người nữa nếu có thể: một người xem hàng, hỏi chuyện, một người ghi sổ, chụp ảnh mẫu đã được phép chụp. Mỗi mẫu ghi tên hộ làm, kích cỡ, màu, số lượng có sẵn, thời gian làm thêm nếu đặt, và điều kiện gửi hàng. Đi một ngày năm sáu nhà, về đến nhà là quên sạch nhà nào làm mẫu nào nếu không ghi ngay.
Trên đường về, xem lại sổ và ảnh khi còn nhớ rõ, đánh dấu mẫu muốn đặt tiếp, mẫu chỉ mua thử, hộ nào tiếp chu đáo. Ngày hôm sau nhắn tin cảm ơn và xác nhận lại những gì đã thoả thuận, để hai bên cùng giữ một bản ghi giống nhau.
Câu hỏi thường gặp
Lấy hàng làng nghề nên mua của hộ làm hay hộ gom?
Lần đầu nên mua của hộ gom vì có nhiều mẫu, quen đóng kiện và gửi xe. Khi đã biết mặt hàng nào bán chạy, có thể đặt riêng với hộ trực tiếp làm, nhưng không nên đi vòng sau lưng đầu mối đã dẫn mình đến.
Đi lấy hàng ở làng nghề vào giờ nào là hợp?
Khoảng giữa buổi sáng là lúc dễ gặp người và được tiếp chu đáo. Tránh giờ cơm trưa và lúc chiều tối đang đóng hàng cho xe. Nên hỏi trước lịch ra lò hoặc lịch phơi với các nghề phải nung, phải sấy.
Có nên đặt hàng làng nghề sát Tết không?
Không nên. Những tháng trước Tết làng bận giao đơn lớn, đơn nhỏ dễ bị xếp sau. Đặt hàng bán Tết từ giữa năm và chừa thời gian cho hàng khô hẳn sẽ tránh được cảnh hàng về muộn hoặc bị mốc.
Hàng thủ công lấy về không đều nhau có phải hàng lỗi không?
Không hẳn. Hàng làm tay luôn lệch nhau một chút; điều cần kiểm là độ đều chấp nhận được trong lô và những lỗi làm hỏng công dụng như nứt, mốc, bung mối. Nên thoả thuận trước cách xử lý hàng lệch nhiều.
Gửi hàng gốm từ làng nghề về thế nào cho đỡ vỡ?
Chèn từng chiếc, xếp đứng trong thùng cứng, đánh dấu hàng dễ vỡ, ưu tiên xe chạy thẳng ít trung chuyển. Thoả thuận từ đầu chuyện vỡ trên đường ai chịu, và quay video khi mở thùng để có căn cứ.
Có được chụp ảnh hàng ở làng nghề để đăng bán không?
Nên xin phép chủ nhà trước, chỉ chụp hàng, không chụp người và không chụp chỗ làm nếu họ ngại. Nhiều hộ lo mẫu bị chép, nên hỏi trước là phép lịch sự và giúp giữ mối lâu dài.