Số lượng tối thiểu của xưởng không nên đặt theo cảm tính hay theo xưởng bên cạnh, mà tính ngược từ những chi phí cố định phát sinh mỗi lần làm một mẫu, một màu: công giác sơ đồ, trải vải, cắt, chỉnh máy, đổi chỉ, kiểm hàng đầu. Đơn quá nhỏ thì khoản cố định này chia cho ít chiếc, mỗi chiếc gánh nặng hơn và xưởng lỗ mà không biết.
Bài này đi qua các khoản chi phí cố định đó, cách tính ra một con số tối thiểu hợp lý cho xưởng mình, ba kiểu đặt tối thiểu thường gặp, và cách nói với khách sao cho họ hiểu chứ không bỏ đi. Mọi con số là ví dụ giả định, tính bằng đơn vị tiền chung để minh hoạ.
Số lượng tối thiểu để làm gì
Nhiều chủ xưởng đặt số lượng tối thiểu như một hàng rào để lọc khách nhỏ. Cách nghĩ đó chỉ đúng một nửa. Mục đích thật của con số này là bảo đảm mỗi đơn gánh được phần chi phí cố định mà xưởng phải bỏ ra bất kể đơn to hay nhỏ. Cắt một trăm chiếc hay hai mươi chiếc thì vẫn phải trải vải, vẫn phải chạy máy cắt, vẫn phải đổi chỉ cho đúng màu.
Khi hiểu như vậy, số lượng tối thiểu không còn là con số cứng nhắc mà là một cái ngưỡng có lý do. Đơn dưới ngưỡng vẫn có thể nhận nếu khách chịu phần phụ phí bù khoản cố định, hoặc nếu đơn đó ghép được với đơn khác cùng vải. Đơn trên ngưỡng thì xưởng có lãi ổn định.
Số lượng tối thiểu còn có tác dụng thứ hai: giúp khách sỉ hiểu xưởng làm hàng loạt chứ không phải nhà may đo. Khách nhỏ mới vào nghề thường nghĩ xưởng làm được vài chiếc như thợ may đầu ngõ. Con số rõ ràng ngay từ đầu tránh cho cả hai bên mất thời gian trao đổi về những đơn không bao giờ thành.
Cuối cùng, con số tối thiểu giúp chính chủ xưởng giữ kỷ luật. Khi bận, ai cũng dễ gật đầu với một đơn nhỏ vì nể khách quen, rồi tới cuối tháng mới thấy chuyền chạy liên tục mà tiền không thấy đâu. Có con số viết sẵn, việc nói không hoặc báo phụ phí trở nên nhẹ nhàng hơn.
Những khoản chi phí cố định mỗi lần đổi mẫu, đổi màu
Hãy liệt kê đúng những việc xưởng phải làm mỗi khi bắt đầu một mẫu hoặc một màu mới, không tính phần may từng chiếc. Ở xưởng may, danh sách thường gồm:
- Giác sơ đồ: xếp rập lên khổ vải sao cho ít hao nhất; mẫu mới phải giác lại, mẫu cũ đổi tỷ lệ size cũng phải giác lại.
- Trải vải: kéo vải thành nhiều lớp trên bàn cắt; trải hai lớp hay hai mươi lớp thì thời gian chuẩn bị đầu bàn gần như nhau.
- Cắt và đánh số bó: chạy máy cắt theo sơ đồ, rồi bó từng chi tiết, đánh số để không lẫn lớp vải khác ánh màu.
- Đổi chỉ và chỉnh máy: mỗi màu vải phải đổi chỉ trên mọi máy may, máy vắt sổ; mẫu khác đường may thì chỉnh cữ, chỉnh mật độ mũi.
- Chiếc đầu chuyền: may thử và kiểm chiếc đầu tiên trước khi cho chạy cả lô, thường mất thời gian của người giỏi nhất xưởng.
- Hao hụt đầu cây vải: phần vải đầu cây, cuối cây không dùng được, đơn càng nhỏ thì tỷ lệ hao càng cao.
- Phụ liệu mua lẻ: cúc, khoá, nhãn mua số ít thường đắt hơn mua theo lô và có khi phải mua dư.
Với xưởng dép, túi, đồ nhựa, danh sách sẽ khác: đổi khuôn, chỉnh nhiệt, pha màu, may thử. Nguyên tắc giống nhau: tìm những việc làm một lần cho mỗi mẫu, mỗi màu, và gán cho mỗi việc một chi phí ước tính theo giờ công.
Tính ngược ra con số tối thiểu: một ví dụ giả định
Giả sử một xưởng may áo thun tự ước tính các khoản cố định cho mỗi màu như sau. Đây chỉ là ví dụ để minh hoạ cách tính, xưởng tự thay bằng số liệu của mình.
| Khoản | Chi phí cố định mỗi màu (đơn vị) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giác sơ đồ, trải vải đầu bàn | 60 | Không đổi dù trải ít hay nhiều lớp |
| Đổi chỉ, chỉnh máy toàn chuyền | 50 | Mỗi màu một lần |
| Chiếc đầu chuyền và kiểm | 40 | Thời gian của tổ trưởng |
| Hao hụt đầu cây, phụ liệu lẻ | 50 | Đơn nhỏ hao tỷ lệ cao |
| Tổng cố định mỗi màu | 200 | Phải được chia vào giá từng chiếc |
Nếu xưởng muốn phần cố định này không vượt quá 4 đơn vị trên mỗi chiếc, tức là một mức xưởng thấy chấp nhận được so với giá bán, thì số lượng tối thiểu mỗi màu là 200 chia 4, bằng 50 chiếc. Đơn 25 chiếc một màu sẽ làm mỗi chiếc gánh 8 đơn vị, gấp đôi; xưởng hoặc tăng giá, hoặc thu phụ phí, hoặc ghép đơn.
Cách tính này giúp chủ xưởng thấy con số tối thiểu không phải tự đặt ra. Khi khách hỏi vì sao không làm 20 chiếc, xưởng có câu trả lời cụ thể thay vì chỉ nói quy định là vậy.
Ba kiểu đặt số lượng tối thiểu
Cùng một con số có thể đặt theo nhiều cách. Chọn kiểu nào phụ thuộc vào cách xưởng tổ chức chuyền và loại khách đang nhắm.
| Kiểu | Cách hiểu | Hợp với | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Theo mẫu | Mỗi mẫu tối thiểu một số chiếc, được chia nhiều màu | Xưởng trải nhiều màu chung một bàn cắt | Khách dồn hết vào một màu hiếm thì vẫn phải xét lại |
| Theo màu | Mỗi màu của mỗi mẫu tối thiểu một số chiếc | Xưởng đổi chỉ, nhuộm theo màu tốn nhiều công | Khách nhỏ thấy nặng, dễ bỏ đi |
| Theo đơn | Tổng cả đơn tối thiểu một số chiếc, chọn mẫu tuỳ ý | Hàng sẵn, không phải cắt mới | Chỉ áp cho hàng có trong kho, không áp cho hàng cắt riêng |
Nhiều xưởng dùng kết hợp: hàng sẵn đặt tối thiểu theo đơn để dễ bán, hàng cắt mới đặt tối thiểu theo màu để không lỗ. Viết rõ hai dòng riêng trong quy định gửi khách để tránh nhầm.
Hàng có sẵn và hàng phải cắt mới là hai chuyện khác nhau
Hàng đã may xong nằm trong kho thì chi phí cố định đã trả rồi. Lúc này đặt số lượng tối thiểu cao chỉ làm khách nhỏ bỏ đi và hàng nằm lâu hơn. Với hàng sẵn, xưởng có thể hạ tối thiểu xuống mức một ri mỗi mẫu, hoặc chỉ đặt tối thiểu cho tổng đơn để đủ công đóng gói và gửi hàng.
Ngược lại, khi khách muốn một màu chưa có, một size chưa cắt, hoặc một mẫu đã hết, xưởng phải mở bàn cắt mới. Đây là lúc con số tối thiểu tính ở phần trên phát huy tác dụng. Nhiều xưởng nhầm hai loại này, đặt một con số chung cho mọi trường hợp, nên vừa mất khách nhỏ vì hàng sẵn mà đòi tối thiểu cao, vừa lỗ ở đơn cắt mới vì tối thiểu quá thấp.
Một cách làm gọn là ghi trong danh sách mẫu hai trạng thái: có sẵn và nhận cắt. Mẫu có sẵn ghi số lượng còn theo màu, size; mẫu nhận cắt ghi số lượng tối thiểu và thời gian từ lúc chốt tới lúc có hàng. Khách nhìn vào là hiểu ngay mình đang hỏi loại nào.
Nên cập nhật trạng thái này ít nhất mỗi tuần một lần. Danh sách cũ ghi có sẵn trong khi kho đã hết là nguồn gốc của rất nhiều cuộc trao đổi mất lòng, khách đã chốt rồi mới được báo phải chờ cắt.
Nói với khách về số lượng tối thiểu sao cho không mất khách
Khách nhỏ thường hỏi một câu rất ngắn: lấy ít được không. Trả lời không một chữ là mất khách. Trả lời dài dòng về chi phí cũng làm khách ngại. Cách hiệu quả là đưa ra lựa chọn: hàng sẵn thì lấy từ một ri, hàng cắt mới thì tối thiểu bao nhiêu mỗi màu, còn nếu muốn ít hơn thì có phụ phí hoặc chờ ghép với đơn khác cùng vải.
Khi khách thắc mắc vì sao phụ phí, giải thích bằng hình ảnh dễ hiểu: cắt hai mươi chiếc hay năm mươi chiếc thì xưởng vẫn phải trải vải, đổi chỉ cả chuyền một lần như nhau. Đa số chủ shop có kinh nghiệm sẽ hiểu ngay, còn người mới thì nhờ đó mà biết thêm về nghề.
Đừng mặc cả số lượng tối thiểu mỗi khách một kiểu. Khách sỉ hay hỏi nhau, nếu người này được làm ba mươi, người kia phải năm mươi, xưởng sẽ bị chất vấn. Ngoại lệ, nếu có, nên gắn với lý do rõ ràng như khách quen lấy đều hằng tháng, hoặc đơn ghép được vải với đơn đang chạy.
Có thể khuyến khích khách tăng số lượng bằng cách cho thấy lợi ích: đủ tối thiểu thì không phụ phí, gấp đôi tối thiểu thì vào bậc giá tốt hơn. Cách nói này biến con số tối thiểu từ rào cản thành mốc để khách nhắm tới.
Khi nào nên linh động với số lượng tối thiểu
Có những lúc hạ tối thiểu lại có lợi cho xưởng. Mùa thấp điểm, chuyền trống, thợ ngồi chờ việc thì một đơn nhỏ dù gánh chi phí cố định cao vẫn tốt hơn để máy nằm im. Khi đó có thể nhận đơn nhỏ với giá chỉ cần bù đủ chi phí biến đổi và một phần cố định, miễn là không làm lệch mặt bằng giá chung.
Đơn nhỏ ghép được với vải đang có sẵn trên bàn cắt cũng là trường hợp nên nhận. Ví dụ xưởng đang trải vải xám cho một đơn lớn, khách nhỏ cần hai mươi chiếc cùng vải cùng mẫu thì chỉ cần thêm vài lớp, gần như không phát sinh chi phí cố định.
Khách mới có tiềm năng, như một shop đang bán tốt trên mạng muốn thử hàng trước khi lấy lớn, cũng đáng được linh động lần đầu. Ghi rõ trong tin nhắn đây là đơn thử, lần sau áp tối thiểu bình thường, để khách không coi đó là mức chuẩn.
Điều cần tránh là linh động vì ngại từ chối. Mỗi lần nhận đơn dưới ngưỡng mà không có lý do, xưởng đang tự trả tiền cho khách. Tính ra cuối năm, những khoản nhỏ đó cộng lại có khi bằng lãi của cả một mùa.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng may nhỏ nên đặt số lượng tối thiểu bao nhiêu?
Không có con số chung. Xưởng nên cộng các chi phí cố định mỗi lần làm một màu, một mẫu như giác sơ đồ, trải vải, đổi chỉ, chiếc đầu chuyền, hao hụt, rồi chia cho mức chi phí cố định chấp nhận được trên mỗi chiếc để ra con số riêng.
Số lượng tối thiểu nên tính theo mẫu hay theo màu?
Hàng cắt mới mà đổi màu tốn nhiều công thì nên tính theo màu. Xưởng trải nhiều màu chung một bàn thì tính theo mẫu. Hàng có sẵn trong kho thì chỉ cần tối thiểu cho tổng đơn để đủ công đóng gói và gửi.
Khách muốn lấy ít hơn số tối thiểu thì làm sao?
Có thể đưa ba lựa chọn: lấy hàng sẵn với số lượng nhỏ, chịu phụ phí bù chi phí cố định, hoặc chờ ghép với đơn khác cùng vải cùng mẫu. Cách này giữ khách mà xưởng không phải tự gánh phần lỗ.
Có nên đặt số lượng tối thiểu giống xưởng khác trong vùng?
Không nên chép nguyên. Mỗi xưởng có chuyền, máy, cách trải vải và loại hàng khác nhau nên chi phí cố định khác nhau. Có thể tham khảo để biết khách quen với mức nào, nhưng con số cuối cùng phải tính từ sổ sách của mình.
Hàng có sẵn có cần số lượng tối thiểu không?
Có thể vẫn cần một mức nhỏ cho tổng đơn để đủ công soạn hàng, đóng gói và gửi xe. Nhưng không nên áp mức tối thiểu của hàng cắt mới cho hàng sẵn, vì chi phí cố định của lô đó đã trả rồi, đặt cao chỉ làm hàng nằm lâu.
Bao lâu nên xem lại số lượng tối thiểu?
Nên xem lại khi giá vải, công thợ thay đổi rõ, khi xưởng đổi cách tổ chức chuyền, hoặc ít nhất mỗi mùa một lần. Ghi lại chi phí thực tế của vài lô gần nhất để so với con số đang dùng xem còn hợp không.